شناخت شاخه‌ها نقش کلیدی در هرس صحیح دارد.

درخت زیتون دارای انواع مختلف شاخه (شاخسار) است که هر کدام ویژگی‌های مورفولوژیکی، موقعیت، vigor و نقش متفاوتی در رشد رویشی، باردهی و مدیریت باغ دارند. شناخت دقیق این انواع برای هرس اصولی، تربیت تاج و حفظ تعادل رویشی-زایشی ضروری است.

1- نرک‌ها (Water sprouts / Epicormic shoots / Vigorous shoots)

شاخه‌های عمودی، قوی و سریع‌الرشد که از جوانه‌های خفته (latent buds) روی شاخه‌های اصلی، تنه یا چوب‌های قدیمی ظاهر می‌شوند. معمولاً در داخل تاج یا روی شاخه‌های قدیمی، رشد عمودی شدید دارند، برگ‌های بزرگ و فاصله میان‌گره‌ای بلند، فاقد گل یا میوه (یا بسیار کم)، انرژی درخت را هدر می‌دهند و سایه ایجاد می‌کنند.

حکم هرس: حذف کامل از پایه برای جلوگیری از رقابت و حفظ نفوذ نور (در صورت وجود تعداد زیاد نرک با حفظ فاصله، تعدادی از آنها حذف کرده تا از متراکم شدن تاج جلوگیری نماییم)

(عوامل ایجاد نرک در درخت زیتون: هرس شدید، آب و تغذیه زیاد، و عدم نفوذ نور در تنه)

پاجوش‌ها (Suckers / Basal shoots / Root suckers)

شاخه‌های رویشی قوی که از ریشه یا ناحیه طوقه (نزدیک سطح خاک، اغلب زیر محل پیوند) منشأ می‌گیرند. عمودی، vigor بالا، برگ‌های بزرگ، کاملاً غیربارده و اغلب از پایه پیوندی (اگر درخت پیوندی باشد). رقابت شدید با درخت اصلی ایجاد می‌کنند و باعث ضعف کلی می‌شوند. حکم هرس: حذف فوری و منظم از پایه (ترجیحاً در فصل خواب) برای حفظ انرژی درخت اصلی؛ در موارد تکثیر می‌توان از آنها استفاده کرد اگر ریشه‌دار باشند.(در صورتی که تنه اصلی آسیب دیده باشد یک یا دو پاجوش حفظ گردد)

تنه‌جوش‌ها (Trunk shoots / Epicormic shoots on trunk)

شاخه‌های رویشی که مستقیماً از تنه اصلی (معمولاً از جوانه‌های خفته روی تنه) رشد می‌کنند. رشد عمودی یا مایل، vigor متوسط تا بالا، غیربارده یا کم‌بار، باعث تضعیف ساختار اصلی تنه و ایجاد تراکم ناخواسته می‌شوند.

حکم هرس: حذف کامل از محل اتصال به تنه برای حفظ فرم درخت و جلوگیری از رقابت با شاخه‌های اصلی.

شاخساره‌های میوه‌دهنده (Fruiting shoots / Generative / Mixed shoots)

شاخه‌های یک‌ساله (چوب سال قبل) که حامل گل‌آذین (inflorescence) و میوه هستند. معمولاً رشد متوسط، جانبی یا آویزان، فاصله میان‌گره‌ای کوتاه‌تر در انتها، برگ‌های نرمال، بیشترین باردهی روی این شاخه‌ها رخ می‌دهد (نباید به هیچ عنوان سرزنی و تنک گردند).قسمت انتهایی شاخه دارای جوانه رویشی است. قسمت میانی شاخه محل تشکیل جوانه های گل است. قسمت ابتدایی دارای میان گره های طولانی و فواصل میان گره کم است.

حکم هرس: حفظ و حفاظت از آنها در هرس باردهی؛ فقط تنک‌کردن شاخه‌های اضافی یا سرزنی شاخه هایی که از خود محور اسکلت درخت خارج شده اند.

شاخساره‌های غیربارده یا تخلیه‌شده (Non-bearing / Exhausted / Depleted shoots)

شاخه‌هایی که قبلاً بار سنگین داشتند (اغلب در سال “ON” تناوب باردهی) و اکنون vigor کم، رشد ضعیف، برگ‌های کوچک و پراکنده، زردی یا ریزش برگ، جوانه‌های گل کم یا غایب برای سال بعد. ناشی از exhaustion منابع غذایی و تناوب باردهی طبیعی زیتون. این شاخساره ها در داخل تاج و به دلیل عدم نور کافی در طی چندین سال ایجاد می شوند.

حکم هرس: حذف کامل یا شدید (thinning cut) برای تحریک شاخه‌های جدید و جلوگیری از ادامه ضعف؛ در هرس سالیانه اولویت حذف دارند.

مهم‌ترین اهداف هرس زیتون

• افزایش عملکرد درخت زیتون

• بهبود کیفیت میوه
• کاهش آفات و بیماری‌ها
• تسهیل عملیات برداشت
• افزایش عمر اقتصادی باغ

دو حالت دارد

هرس تابستانه

• حذف نرک ها
• حذف پاجوش ها
• حذف تنه جوش ها
• حذف شاخه های آفت زده

به محض ایجاد این شاخه ها باید سریعا حذف شوند تا انرژی درخت صرف رشد آنها نگردد. عدم حذف آنها باعث قطور شدن آنها و افزایش هزینه هرس می گردد.

هرس زمستانه

در زمان خواب درخت انجام می پذیرد.

در مناطق سردرسیر آخر زمستان انجام می گیرد

در مناطق معتدل تر در آخر پاییز انجام می گیرد

در این هرس میتوان شاخه هاب با قطر زیاد را حذف کرد. جوانسازی درختان مسن و اصلاح اسکلت درخت در این فصل انجام می شود.

به فاصله زمانی بین دو هرس، توالی هرس می گویند.

توالی هرس به رقم، تربیت اولیه، رشد شاخه ها در سال قبل و شرایط آب و هوایی و خاک بستگی دارد.

• در اراقام کنسروی هر دوسال یکبار
• در ارقام روغنی هر سال و با توجه به رشد درخت هرس انجام می گیرد.

شدت هرس

به مقدار شاخه هایی که قطع یا سرزنی می شوند گویند.

با توجه به میزان محصول سال قبل و رشد آنها، توالی هرس، خاک، شدت نور، وجود بادهای تند و سوزان و سن درخت انجام می گیرد.

در سال هایی که محصول کم است شدت آن شدیدتر خواهد بود و همچنین در اراقام کنسروی بخاطر تولید میوه های درشت تر شدت هرس بیشتر از اراقم روغنی انجام می گیرد.

در شرایط نور زیاد در منطقه شدت هرس کتر خواهد بود و باید تاج درخت بسته شود.

در درختان جوان نباید شدت هرس زیاد باشد.

نتیجه گیری: عکس العمل درخت در فصل رشد بهترین راهنما برای شدت هرس می باشد. وجود نرک ها و پاجوش ها و تنه جوش های زیاد نشان دهنده شدت هرس می باشد و با تجربه خوب در هرس میزان هرس را باغدار تعیین می کند.